Ўзбек киноси тарихи

Ўзбекистонда кинони деворга тортилган матода ҳаракатланувчи "сеҳрли" тасвирлар пайдо бўлган дақиқалардан буён қадрлашади. Бу 1897 йилда Тошкентда – Париждаги Капуcин хиёбонида ака-ука Люмьерларнинг машҳур намойишидан кейин орадан икки йил ўтиб, содир бўлганди. Марказий Осиёда Ўзбекистонни кинонинг Ватани, деб аталаши бежиз эмас. Чунки илк марта 1920 йилнинг ўрталарида Бухоро ва Тошкентда ҳаракатли фильмлар яратилган.

1925 йилда Бухорода "Ўлим минораси" номли экстремал саргузашт жанридаги биринчи ўйин фильми суратга олинган. Бу фильм Ўрта Осиёдаги илк фильм сифатида тарихда муносиб ўрин эгаллаган. Унда катта ҳарам ичидаги чексиз қувғинлар, ўғирлашлар ва антиқа гўзалликларга бой ҳақиқий лавҳалар ўрин олган. Аммо совет кинотанқидчилари бу фильмни жуда енгил табиатли фильм, дея изоҳлашади. Аммо хорижий давлатларда бу фильм "Ҳарам асираси" номи билан катта шуҳрат қозонади.

Фильм ишлаб чиқариш тўлқини 1925 йилнинг март ойида бошланган. Тошкентда Эшонқули мадрасаси биносида Марказий Осиёда биринчи "Шарқ юлдузи" ("Звезда Востока") киностудияси очилди. 1936 йил эса киностудия номи "Ўзбекфильм" деб ўзгартирилди.

Киностудия фаолияти икки йўналишда олиб борилди: "Шарқона назм" асосида қурилган фильмлар ва эски тузум қолдиқларига қарши курашиш учун мўлжалланган ташвиқот-тарғибот асарлари.

Биринчи "шарқий" фильмлар инқилобгача бўлган даврда малака оширган рус режиссёрлари томонидан суратга олинган. Жумладан, В. Висковский ("Ўлим минораси", 1925 йил), О. Фрелих ("Ёпиқ фургон", 1928, "Лепер", 1928, "Муқаддас авлиё қизи", 1931 йил), Ч. Сабинский, ("Сўнгги Бек", 1930 йил).

Ҳаммаси бўлиб, "Шарқ юлдузи" киностудиясида 20 дан ортиқ бадиий ва қирқдан ортиқ овозсиз хроникал фильмлар суратга олинган.

Уруш йиллари...

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Москва, Киев ва Одессадан Тошкентга эвакуация қилинган, йирик киностудияларда ишлаган ва ўша даврнинг таниқли режиссёрлари саналган Й. Протазанов, М. Ромм, Г. Козинцев, Л. Луков, А. Зархилар фаолият олиб боришган.

Й. Протазановнинг 1943 йилда суратга олган "Насриддин Бухорода" фильми алоҳида аҳамиятга эга бўлди. Фильмда кейинчалик миллий ўзбек киносининг шон-шуҳратини кўкларга кўтарган кўплаб ўзбекистонлик киноижодкорлар ҳам қатнашган эди.

Фильмдаги ўзбек фольклорининг қаҳрамони ролини россиялик актёр Лев Свердлин ижро этган. Шуниси эътиборга лойиқки, рамкалар таркиби ва тартибга солиш ритми овозсиз кинотеатр услубида яратилган. Фильм режиссёрнинг 114-чи ва сўнги режиссёрлик асари сифатида тарихга муҳрланди.  

Машҳур режиссёр Наби Ғаниевнинг "Тоҳир ва Зуҳра" афсонаси асосида яратган илк овозли фильми туфайли Жаҳон кино матбуоти биринчи марта ўзбек киносининг мисли кўрилмаган ютуғи ҳақида гапирди. Фильм нусхалари катта муваффақиятларга эга бўлган ҳолда кўплаб хорижий давлатларда намойиш этилди. Наби Ғаниев "1001 кеча" фильмига режиссёрлик қилиш учун Голливудга таклиф қилинди. Бироқ Совет давлатчилигининг "темир парда" тизими Голливудга бирон бир сафар ҳақида ҳатто ўйлашга ҳам имкон бермади.

Урушдан кейинги Ўзбекистондаги энг машҳур кинематографлардан бири Шуҳрат Аббосовдир. Унинг "Маҳаллада дув-дув гап" (1960 йил), "Сен етим эмассан!" (1970 йил), "Тошкент – нон шаҳри!" (1968 йил) фильмлари ўзбек кино санъатининг мумтоз асарлари мақомига сазовор бўлди.

 

1970-1980 йилларда Ҳиндистон, Болгария, Югославия ва бошқа давлатлар иштирокида қўшма фильмлар яратилди: "Севги ва нафрат" (режиссёрлар: Р. Батиров ва Ж. Ристист), "Али Бобо ва 40 қароқчи саргузаштлари" (режиссёрлар: Л. Файзиев ва У. Меҳри), "Севги афсонаси" (режиссёрлар: Л. Файзиев ва У. Меҳри), "Овчи" (режиссёрлар: Л. Файзиев ва У. Меҳри), "Ёнғин барабанлари" (режиссёрлар: С. Бен-Барка ва У. Назаров).

80-йилларнинг иккинчи ярмидаги кино жараёни ўзига хос хусусиятлари билан мураккаб бўлиб кўринади. "Мен сени эслайман" (режиссёр: А. Ҳамроев, 1986 йил), "Буюк урушдаги кичкина одам" (режиссёр: Ш. Аббосов, 1989 йил), "Йиқилиш аламлари" (режиссёр: С. Бобоев, 1987 йил), "Бўрилар" (режиссёр: С. Назармуҳамедов, 1987 йил), "Шок" (режиссёр: Э. Ишмуҳамедов, 1988 йил), "Бархан" (режиссёр: С. Бобоев, 1989 йил), "Сиз кимсиз? " (режиссёр: Ж. Файзиев, 1989 йил) каби фильмлар келажакка ишонч, эзгулик ва адолат йўлида инқироз муҳрини босади, бурилиш даврининг маънавий ахлоқий иқлими ҳақида гапиради.

Сўнгги йилларда кинематография соҳасидаги кенг кўламли ислоҳотлар қатор миллий фильмларнинг халқаро кинофестивалларда муваффақиятли намойиш этилишини ва нуфузли мукофотларга сазовор бўлишини таъминлади. Жумладан, 2006 йил режиссёр Юсуф Розиқовнинг "Чўпон қиз", 2011 йилда режиссёр Ёлқин Тўйчиевнинг "Ўсмир" фильмлари Везуль (Франция) шаҳрида бўлиб ўтган Халқаро кинофестивалнинг Гран-присига сазовор бўлган. 2009 йилда режиссёр Аюб Шаҳобиддинованинг "Ўтов" фильми  Кемер шаҳрида (Туркия) ўтказилган Халқаро кинофестивалнинг Гран-приси, 2013 йилда "Паризод" фильми Нью-Йоркда (АҚШ) ўтган Евросиё кинофестивалида "Энг яхши режиссёрлик иши учун" номинацияси бўйича ғолиб бўлди.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукуматининг кино соҳасига оид имзолаган расмий қарорлари ва олиб бораётган кенг кўламли ислоҳотлари ўз ижобий натижасини бермоқда. Бугунги кунда республиканинг кино соҳаси "оддий давр"ни ортда қолдирди. Агар сўнгги беш йил ичида бюджетдан ажратилган маблағлар эвазига 60 дан ортиқ бадиий фильм суратга олинган бўлса, мустақил ва тижорат тузилмалари айни шу давр ичида 200 дан ортиқ бадиий фильмларни суратга олишга муваффақ бўлди.

* Нигора Каримованинг "Ўзбекистон бадиий кинематографияси" китоби асосида »